Çocuklarda tiroid sorunları üç ana biçimde seyreder: bezin az çalışması, fazla çalışması ve bezde yapısal büyüme ya da nodül bulunması. Bunların çocuktaki seyrini erişkinden ayıran temel nokta, tiroid hormonlarının yalnızca metabolizmayı değil aynı zamanda boy uzamasını, kemik olgunlaşmasını ve erken dönemde beyin gelişimini de etkilemesidir. Bu nedenle çocukta tiroid bozukluğunun ilk işareti çoğu zaman yorgunluk değil, büyüme eğrisindeki sapma olur.
Seyrin bir diğer özelliği yavaşlığıdır. Belirtiler haftalar içinde değil aylar içinde yerleşir ve aile çoğunlukla değişimi geriye dönüp baktığında fark eder. Okul başarısındaki düşüş, ders çalışmama olarak; hareketsizlik, tembellik olarak yorumlanabilir.
Tiroid Bezi Ne Yapar?
Boynun ön alt bölümünde, soluk borusunun iki yanına yerleşmiş kelebek biçimli bu bez, iyot kullanarak iki temel hormon üretir. Bu hormonlar hücrelerin enerji kullanım hızını belirler; kalp atım sayısını, vücut ısısını, bağırsak hareketlerini ve zihinsel uyanıklığı etkiler.
Bezin ne kadar çalışacağını hipofiz bezinden salgılanan uyarıcı hormon belirler. Sistem geri bildirimle çalıştığından, tiroid hormonları düştüğünde uyarıcı hormon yükselir. Bu nedenle değerlendirmede hem tiroid hormonlarına hem de uyarıcı hormona birlikte bakılır; yalnızca birine bakmak sorunun bezde mi yoksa hipofizde mi olduğunu ayırt etmeye yetmez.
Yenidoğan Döneminde Seyir
Doğuştan tiroid hormonu yetersizliği, bebeklerde belirti vermeden ilerleyebilen bir tablodur. Bebek doğumda genellikle sağlıklı görünür; çünkü gebelik boyunca anneden geçen hormonun koruyucu etkisi vardır. Belirtiler haftalar içinde belirginleşir.
Görülebilecek bulgular arasında uzayan sarılık, uykuya aşırı eğilim, emmede güçlük, kabızlık, göbek fıtığı, kalın ses ve dilin büyük görünmesi sayılabilir. Bu tablonun beklenmeden saptanabilmesi için ülkemizde topuk kanı taraması yürütülmektedir. Erken dönemde başlanan tedavi, sinir sistemi gelişimi açısından belirleyicidir; bu nedenle tarama sonucu istenen bebeklerde kontrolün ertelenmemesi önerilir.
Hipotiroidi Çocukta Nasıl Belirir?
İleri yaşlarda ortaya çıkan tiroid yetersizliğinin en sık nedeni, bağışıklık sisteminin bezi hedef almasıdır. Süreç sinsi ilerler ve sıklıkla okul çağında ya da ergenlik döneminde fark edilir.
Bulgular arasında büyüme hızında yavaşlama, halsizlik, üşüme, kabızlık, ciltte kuruluk, saçta incelme, yüzde hafif şişkinlik ve dikkat toplamada güçlük yer alır. Kilo alımı görülebilir ancak bu artış genellikle sınırlıdır; yaygın inanışın aksine belirgin obezitenin tek başına tiroid yetersizliğine bağlanması doğru değildir. Kızlarda adet düzensizliği ya da ergenlik gecikmesi eşlik edebilir. Ankara Çocuk Endokrin Doktoru değerlendirmesinde bu bulguların büyüme eğrisiyle birlikte yorumlanması esastır.
Hipertiroidi Nasıl Seyreder?
Bezin fazla çalışması çocuklarda daha seyrek görülür ve tablo hipotiroidinin tersidir. Çarpıntı, sıcak basması, aşırı terleme, ellerde ince titreme, huzursuzluk, uyku düzeninde bozulma ve iştahın artmasına karşın kilo kaybı görülebilir.
Okul çağındaki çocuklarda bu tablo sıklıkla dikkat sorunu ya da sınav gerginliği olarak yorumlanır ve tanı gecikebilir. Ergenlerde huzursuzluk ve ani sinirlenmelerin ergenlik dönemine bağlanması da benzer bir gecikme nedenidir. Bazı olgularda göz kapaklarının geride durması, gözlerin belirgin görünmesi ve bakışta değişiklik eşlik eder. Boy uzaması bu tabloda hızlanabilir ancak kemik olgunlaşması da hızlandığı için bu hızlanma erişkin boya olumlu bir katkı sağlamaz.
Guatr ve Nodüller
Bezin büyümesi guatr olarak adlandırılır ve tek başına bezin nasıl çalıştığını göstermez; guatrı olan bir çocukta hormonlar normal, düşük ya da yüksek olabilir. Boyunda görülen ya da elle hissedilen bir şişlikte önce hormon düzeylerine, ardından ultrasonografiye başvurulur.
Çocuklarda saptanan tiroid nodülleri erişkinlere göre daha seyrek görülür ancak değerlendirmesi daha titiz yapılır. Nodülün boyutu, ultrason özellikleri, hızlı büyüyüp büyümediği, boyunda lenf bezi bulunup bulunmadığı ve ailede tiroid hastalığı öyküsü değerlendirilir. Gerekli görüldüğünde ince iğneyle örnekleme yapılabilir. Baş boyun bölgesine radyasyon öyküsü bulunan çocuklarda izlem farklı planlanır.
İyotun Rolü
Tiroid hormonlarının yapımı için iyot gereklidir. Yetersiz iyot alımı, bezin telafi amacıyla büyümesine yol açabilir. Ülkemizde tuzun iyotlanması bu nedenle yürütülen bir halk sağlığı uygulamasıdır.
Ancak fazlası da sorunludur. Denetimsiz iyot içeren takviyeler, deniz ürünü tozları ya da iyot içeren bazı ilaçlar tiroid işlevini bozabilir. Ailelerin hekime danışmadan iyot içeren ürün kullanmaması önerilir. İyotlu tuzun ışıktan uzakta ve kapalı kapta saklanması, pişirmenin sonuna doğru eklenmesi iyot kaybını azaltır.
Hangi Testler Yapılır?
Temel değerlendirme hipofizin uyarıcı hormonu ile serbest tiroid hormonu ölçümüdür. Uyarıcı hormonun yüksek, tiroid hormonunun düşük bulunması bezden kaynaklanan yetersizliği gösterir. İkisinin birlikte düşük olması ise hipofiz kaynaklı bir sorunu düşündürür.
Bağışıklık kaynaklı bir sürecin araştırılması için tiroid antikorlarına bakılabilir. Ultrasonografi bezin yapısını ve nodül varlığını gösterir. Yorumlamada dikkat edilmesi gereken nokta, laboratuvar raporlarındaki referans aralıklarının çoğunlukla erişkine göre hazırlanmış olmasıdır; çocukta değerler yaşa göre ayrı yorumlanır. Ankara Çocuk Endokrinoloji değerlendirmesinde bu ayrım gözetilir.
Tedavi Süreci Nasıl İşler?
Hormon yetersizliğinde eksik olan hormonun yerine konması esastır. Uygulama günlük ve genellikle uzun süreli olup, doz çocuğun kilosuna ve kan değerlerine göre belirlenir. Emilimi etkilendiği için ilacın aç karnına alınması ve demir, kalsiyum içeren ürünlerle aynı saatte kullanılmaması önerilir.
Bezin fazla çalıştığı tablolarda hormon üretimini azaltan ilaçlar kullanılır ve tedavi süresi olguya göre değişir. Yanıt alınamayan ya da tekrarlayan durumlarda başka seçenekler değerlendirilebilir. Her iki tabloda da doz ayarlaması izlemle yapılır; çocuk büyüdükçe ihtiyaç değişir ve bu nedenle belirli aralıklarla kontrol gerekir.
İzlemde Nelere Bakılır?
Tedavi başlandıktan sonra ilk kontroller daha sık, denge sağlandıktan sonra daha seyrek yapılır. Kontrollerde yalnızca hormon değerlerine değil, boy ve kilo ölçümlerine de bakılır.
Büyüme hızının düzelmesi, tedavinin yeterli olduğunun en anlamlı göstergelerindendir. Uzun süre yetersiz kalmış bir tedavinin ardından hormonun yerine konmasıyla belirgin bir yakalama büyümesi görülebilir. Bu dönemde kemik yaşı da izlenerek büyüme kapasitesinin ne kadar korunduğu değerlendirilir.
Yaygın Yanılgılar
İlk yanılgı, her kilo probleminin tiroid kaynaklı olduğu düşüncesidir. Kilo fazlalığı olan çocukların büyük bölümünde tiroid işlevleri normaldir; ayrıca tiroid yetersizliğine bağlı kilo artışına neredeyse her zaman boy uzamasında yavaşlama eşlik eder.
İkinci yanılgı, kan değerleri düzeldiğinde ilacın bırakılabileceğidir. Değerlerin normale dönmesi tedavinin işe yaradığını gösterir, artık gerekmediğini değil. Üçüncü yanılgı ise guatrın her durumda ameliyat gerektirdiğidir; birçok olguda izlem ya da ilaç tedavisi yeterlidir. Çocuk Endokrinoloji Ankara yaklaşımında karar, bezin işlevi ve yapısal bulgular birlikte değerlendirilerek verilir.
Ne Zaman Başvurulmalı?
Büyüme hızında açıklanamayan yavaşlama, boyunda görülen ya da hissedilen şişlik, sürekli halsizlik ve üşüme, dirençli kabızlık, çarpıntı ve ellerde titreme, açıklanamayan kilo kaybı, okul başarısında belirgin düşüş başvuru için yeterli nedenlerdir.
Ailede tiroid hastalığı öyküsü bulunan, tip 1 diyabeti olan ya da bazı kromozom farklılıkları saptanan çocuklarda belirti olmasa bile belirli aralıklarla tarama önerilebilir. Ankara Çocuk Endokrin Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede aile öyküsü, tetkik sıklığını belirleyen ölçütlerdendir.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Çocuğunuzda tiroid ile ilgili bir sorun düşünüyorsanız bir Çocuk Endokrinolojisi uzmanına başvurmanız önerilir.